VBĐVN.vn - Bảo tồn đang tạo ra sinh kế ổn định, giúp người dân Cù Lao Chàm (Đà Nẵng) sống được từ chính việc giữ gìn biển xanh, rạn san hô và môi trường tự nhiên.

17 năm kiên trì giảm nhựa

Sáng sớm ở chợ Tân Hiệp trên đảo Cù Lao Chàm (xã Tân Hiệp, TP. Đà Nẵng), giữa tiếng người mua bán và mùi cá biển còn tươi rói, bà Mai Thị Nga thoăn thoắt gói rau, thịt cho khách bằng giấy báo cũ và những chiếc túi lát đan bằng lưới. Suốt gần hai chục năm buôn bán trên đảo, bà gần như không còn dùng túi nilon.

“Ngày trước làm vậy vì sợ bị phạt 500 nghìn đồng, còn giờ thành thói quen rồi, không thấy khó khăn chi nữa. Chúng tôi đã dùng túi giấy, túi lát suốt 17 năm rồi”, bà Nga cười nói.

Câu chuyện nhỏ ở khu chợ xã đảo ấy phản ánh sự thay đổi lớn của Cù Lao Chàm – nơi từng là một xã đảo còn nhiều khó khăn, nay trở thành hình mẫu về giảm rác thải nhựa và phát triển kinh tế biển xanh của Việt Nam.

Từ năm 2009, Cù Lao Chàm phát động chiến dịch “Nói không với túi nilon”. Ban đầu, việc thay đổi không hề dễ dàng. Người dân đi chợ quen xin túi nhựa, tiểu thương quen dùng đồ tiện lợi, còn khách du lịch mang theo đủ loại nilon dùng một lần ra đảo.

Chính quyền địa phương khi đó triển khai nhiều biện pháp quyết liệt: phát giỏ nhựa cho người dân đi chợ, khuyến khích dùng túi giấy, xử phạt các trường hợp vi phạm và tổ chức nhắc nhở công khai với hộ gia đình chưa chấp hành. Nếu vi phạm, doanh nghiệp sẽ bị phạt từ 1-2 triệu đồng, tiểu thương thì ở mức dao động từ 300-500 nghìn đồng. Riêng hộ gia đình thì xã tổ chức nhắc nhở, phê bình trước toàn dân, đồng thời cắt danh hiệu gia đình văn hóa. Ban đầu là thực hiện theo quy định, nhưng dần dần việc hạn chế nhựa trở thành thói quen, nếp sống thường ngày của người dân trên đảo.

Trên nền tảng thành công ban đầu, Cù Lao Chàm tiếp tục “nâng cấp” các hoạt động bảo vệ môi trường. Năm 2018, địa phương triển khai chương trình “Nói không với ống hút nhựa”; năm 2019 mở rộng sang “Nói không với đồ nhựa dùng một lần”. Đồng thời, phong trào “Du khách và ngư dân mang rác thải về bờ” được phát động, đi kèm cam kết của doanh nghiệp du lịch trong việc hạn chế rác thải nhựa ra đảo.

Song song với đó, Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm phối hợp chính quyền địa phương triển khai nhiều mô hình thiết thực như phân loại rác tại nguồn, xử lý rác hữu cơ tại cơ sở phục hồi tài nguyên (MRF), mô hình “Ngôi nhà đại dương” vận động ngư dân thu gom rác trên biển, mô hình kinh doanh xanh không sử dụng nhựa dùng một lần, chương trình làm sạch bãi biển, rạn san hô định kỳ. Cạnh đó, tất cả cơ sở kinh doanh dịch vụ và hộ dân đã ký cam kết giảm thiểu rác nhựa, sử dụng sản phẩm thân thiện môi trường.

Sau những cuộc cách mạng nói không với rác thải nhựa, nay hòn đảo tiền tiêu này nổi tiếng với một quần đảo xinh đẹp, trong sạch bậc nhất Việt Nam. Hiện mỗi ngày đảo phát sinh khoảng 3-4 tấn rác, nhưng tỷ lệ nhựa dùng một lần chỉ còn khoảng 15%. Những nỗ lực bền bỉ ấy không chỉ giúp bảo vệ hệ sinh thái mà còn tạo nền tảng cho phát triển du lịch xanh, bền vững, góp phần giữ gìn danh hiệu Khu dự trữ sinh quyển thế giới của Cù Lao Chàm.

Hướng tới kinh tế biển xanh bền vững

Giữ gìn môi trường không chỉ giúp Cù Lao Chàm bảo vệ hệ sinh thái quý giá mà còn mở ra hướng phát triển bền vững cho người dân địa phương.

Từ một xã đảo sống chủ yếu dựa vào khai thác biển, Cù Lao Chàm từng bước chuyển mình nhờ du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên. Trước đại dịch Covid-19, thu nhập bình quân của người dân nơi đây thuộc nhóm cao nhất tỉnh Quảng Nam (cũ).

Với khoảng 44 homestay và cơ sở lưu trú do người dân trực tiếp quản lý, hòn đảo nhỏ trở thành điểm đến hấp dẫn với du khách muốn tìm về thiên nhiên và trải nghiệm văn hóa bản địa.

Điều đặc biệt ở Cù Lao Chàm là người dân không đứng ngoài câu chuyện bảo tồn mà trở thành chủ thể gìn giữ tài nguyên quê hương mình. Từ năm 2011, Tiểu khu đồng quản lý bảo tồn biển thôn Bãi Hương trở thành mô hình đầu tiên của Việt Nam giao quyền quản lý tài nguyên cho cộng đồng. Người dân cùng xây dựng vườn ươm san hô để phục hồi hệ sinh thái, thả phao phân vùng bảo vệ rạn san hô, bãi giống, bãi đẻ; thường xuyên tuần tra, giám sát để ngăn chặn các hành vi xâm hại khu bảo tồn. Ngay cả việc dán tem quản lý cua đá cũng thể hiện tinh thần khai thác có trách nhiệm, hài hòa giữa sinh kế và bảo tồn.

Từ những việc làm nhỏ nhưng bền bỉ ấy, một mô hình du lịch xanh dần hình thành và phát triển. Nhà làm phim người Anh Tom Fawthrop từng gọi đây là “kỳ tích bảo tồn”, bởi giữa nhịp phát triển du lịch, người dân nơi đây vẫn kiên trì làm sạch biển, hạn chế rác thải nhựa và bảo vệ nguồn lợi tự nhiên khỏi nguy cơ khai thác quá mức.

Để duy trì thành quả đó, chính quyền địa phương tiếp tục triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Theo bà Phạm Thị Mỹ Hương, Chủ tịch UBND xã Tân Hiệp, ngoài các chiến dịch giảm rác thải nhựa, địa phương còn đẩy mạnh phân loại rác tại nguồn, xử lý rác hữu cơ, vận động ngư dân đưa rác từ biển vào bờ, duy trì mô hình “Ngôi nhà đại dương”, "Trả lưới lấy rác" và tìm kiếm các vật liệu thay thế thân thiện môi trường với chi phí phù hợp hơn. Các quy định về hạn chế sử dụng nhựa dùng một lần cũng được tăng cường kiểm tra, giám sát.

Bước vào giai đoạn phát triển mới khi trực thuộc TP. Đà Nẵng, Cù Lao Chàm đứng trước cơ hội mở rộng liên kết vùng, thu hút thêm nguồn lực và nâng cao chất lượng du lịch biển. Nhưng đi cùng cơ hội cũng là áp lực lớn hơn về hạ tầng, lượng khách và nguy cơ gia tăng rác thải, tác động lên hệ sinh thái tự nhiên.

Vì vậy, bài toán đặt ra với Cù Lao Chàm hôm nay không chỉ là giữ danh hiệu “đảo không rác nhựa”, mà là tiếp tục kiên trì mô hình phát triển kinh tế biển dựa trên bảo tồn. Bởi thực tế ở hòn đảo này đã chứng minh: khi môi trường được gìn giữ, biển sạch hơn, cảnh quan đẹp hơn thì người dân cũng có thêm cơ hội sinh kế, thu nhập và tương lai bền vững hơn ngay trên quê hương mình.

Lan Anh (nongnghiepmoitruong.vn)