VBĐVN.vn - Từ dấu mốc lịch sử năm 1959, thủy sản Việt Nam vươn mình mạnh mẽ, trở thành trụ cột kinh tế quan trọng, đồng thời đang chuyển mình theo hướng tăng trưởng xanh, bền vững.

67 năm hiện thực hóa tư duy “làm chủ” trong phát triển thủy sản bền vững

Ngày 1/4/2026 là dịp kỷ niệm 67 năm truyền thống ngành thủy sản. Cách đây tròn 67 năm, ngày 1/4/1959, Bác Hồ về thăm bà con ngư dân ở Cát Bà, Hải Phòng và gợi mở tư duy về kinh tế biển qua câu nói: “Rừng vàng, biển bạc của ta, do nhân dân ta làm chủ”.

Từ dấu mốc lịch sử ấy, tư duy “làm chủ” đã trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt quá trình hình thành và phát triển của ngành thủy sản Việt Nam. Ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) từng chia sẻ: “Ý nghĩa làm chủ ở đây là chúng ta khai thác tiềm năng, lợi thế để phục vụ cho đời sống dân sinh và quan trọng là phát triển bền vững, đúng nghĩa của một quốc gia ven biển”.

Trải qua 67 năm phát triển, ngành thủy sản Việt Nam đã đạt được rất nhiều thành tựu đáng tự hào. Tổng sản lượng thủy sản giai đoạn 2021 - 2025 duy trì đà tăng trưởng ổn định, vượt mục tiêu đề ra trong Chiến lược phát triển thủy sản đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nhìn chung, tốc độ tăng sản lượng toàn ngành trong giai đoạn này đạt khoảng 2,6%/năm.

Trong đó, sản lượng khai thác thủy sản giảm 0,9%/năm, duy trì ở mức 3,8 - 3,9 triệu tấn. Dù chưa đáp ứng được mục tiêu của Chiến lược là giảm 5 - 6%/năm để về mức 2,8 triệu tấn vào năm 2030, nhưng kết quả này cũng cho thấy nỗ lực của ngành trong kiểm soát cường lực khai thác, hướng tới bảo vệ và tái tạo nguồn lợi.

Ở chiều ngược lại, nuôi trồng thủy sản có tốc độ tăng trưởng cao và ổn định, từ 4,89 triệu tấn năm 2021 lên 6,11 triệu tấn năm 2025, đạt tốc độ tăng 5,2%/năm. Sản lượng nuôi trồng thủy sản chiếm tỷ trọng ngày càng lớn, chiếm 60,2% tổng sản lượng thủy sản năm 2024 và khoảng 61% tổng sản lượng vào năm 2025, khẳng định vai trò là động lực chính của ngành.

Riêng năm 2025, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động, ngành thủy sản Việt Nam vẫn ghi nhận những gam màu tích cực với gần 9,8 triệu tấn sản lượng, lập kỷ lục hơn 11 tỷ USD xuất khẩu. Kết quả này cho thấy vai trò điều hành linh hoạt, hiệu quả của cơ quan quản lý và hướng đi đúng trong tái cơ cấu, phát triển bền vững ngành thủy sản. Việt Nam hiện là quốc gia xuất khẩu thủy sản lớn thứ 3, chỉ đứng sau Trung Quốc và Na Uy.

Sự đóng góp bền bỉ của hàng triệu ngư dân

Đằng sau những con số tăng trưởng ấn tượng ấy là sự đóng góp bền bỉ của hàng triệu ngư dân - lực lượng trực tiếp tạo nên giá trị và giữ nhịp cho toàn ngành.

Không chỉ dừng lại ở vai trò kinh tế, ngư dân còn là lực lượng quan trọng trong bảo vệ chủ quyền biển đảo. Sự hiện diện thường xuyên của tàu cá trên các ngư trường truyền thống góp phần khẳng định chủ quyền quốc gia trên biển. Trong bối cảnh phát triển bền vững, ngư dân cũng đang dần thay đổi phương thức khai thác theo hướng có trách nhiệm, tuân thủ quy định chống khai thác IUU, bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

Nhận thức rõ vai trò đó, thời gian qua, Nhà nước đã triển khai nhiều chính sách nhằm hỗ trợ ngư dân yên tâm bám nghề, ổn định sinh kế và nâng cao hiệu quả khai thác. Trọng tâm là các chính sách về tín dụng ưu đãi, giúp ngư dân có nguồn vốn đóng mới, cải hoán tàu cá công suất lớn, đầu tư trang thiết bị hiện đại để nâng cao hiệu quả khai thác.

Cùng với đó, các chính sách đầu tư hạ tầng nghề cá như cảng cá, khu neo đậu tránh trú bão, dịch vụ hậu cần nghề cá cũng được chú trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho ngư dân vươn khơi dài ngày. Việc tổ chức lại sản xuất theo mô hình tổ đội, nghiệp đoàn nghề cá giúp tăng cường liên kết, hỗ trợ nhau trên biển, nâng cao hiệu quả khai thác và đảm bảo an toàn.

Đồng thời, các chương trình tuyên truyền, tập huấn về khai thác bền vững, chống khai thác IUU cũng góp phần nâng cao nhận thức, hướng tới phát triển ngành thủy sản có trách nhiệm.

Ngư dân trước áp lực chi phí và sinh kế

Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu tích cực, hoạt động khai thác thủy sản vẫn đối mặt với không ít thách thức, đặc biệt là biến động giá nhiên liệu trong thời gian gần đây.

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 3 tháng đầu năm 2026, tổng sản lượng khai thác thủy sản ước đạt 887,2 nghìn tấn, tăng 0,2%. Hoạt động khai thác thủy sản tháng 3/2026 được hỗ trợ bởi thời tiết thuận lợi và công tác quản lý tàu cá tiếp tục được tăng cường (hệ thống giám sát hành trình được vận hành hiệu quả).

Dù vậy, giá nhiên liệu tăng đã khiến ngư dân đối mặt với nhiều khó khăn. Không ít tàu cá phải cắt giảm chuyến ra khơi, thậm chí nằm bờ vì càng đi biển càng thua lỗ. Bên cạnh đó, giá hải sản đầu ra thiếu ổn định; chi phí vật tư, đá lạnh, nhân công đều tăng; trong khi nguồn lợi thủy sản có xu hướng suy giảm, làm cho hiệu quả khai thác ngày càng thấp. Đời sống của nhiều ngư dân vì thế trở nên bấp bênh, thiếu ổn định.

Với ngư dân, bám biển, vươn khơi không chỉ là kế sinh nhai mà còn là niềm tự hào được làm chủ vùng biển quê hương, tiếp nối nghề truyền thống cha ông để lại, góp phần phát triển kinh tế đất nước. Bởi vậy, dù biển lặng hay sóng to gió lớn, họ vẫn kiên cường vươn khơi, coi mỗi chuyến đi là hành trình lao động, mưu sinh, đồng thời là sự khẳng định trách nhiệm đối với chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.

Chính vì thế, việc quan tâm, hỗ trợ và tạo điều kiện để ngư dân phát triển ổn định không chỉ giúp nâng cao đời sống người dân, mà còn là yếu tố then chốt để ngành thủy sản phát triển bền vững trong dài hạn. Có thể thấy, hệ thống chính sách thời gian qua ngày càng hoàn thiện, song để phát huy hiệu quả cao hơn, vẫn cần tiếp tục điều chỉnh theo hướng sát thực tiễn, bảo đảm ngư dân được tiếp cận thuận lợi và yên tâm bám biển lâu dài.

Tăng nuôi trồng, giảm khai thác và trăn trở về sinh kế bền vững

Ngành khai thác thủy sản chiếm một vị trí quan trọng trong phát triển kinh tế biển của nước ta. Đánh bắt trên biển chiếm gần 43% tổng sản lượng thủy sản và chiếm hơn 40% kim ngạch xuất khẩu thủy sản. Định hướng của ngành thủy sản trong thời gian tới là chuyển dịch theo hướng giảm sản lượng đánh bắt, tăng sản lượng nuôi trồng mà vẫn đảm bảo xuất khẩu tăng trưởng giá trị kim ngạch hàng năm ở mức 4 - 5%/năm.

Từ định hướng đó, một trong những giải pháp quan trọng đặt ra là phải cơ cấu lại đội tàu khai thác theo hướng chuyển đổi tàu làm nghề khai thác hải sản xâm hại lớn đến nguồn lợi, môi trường, hệ sinh thái, sử dụng nhiều nguồn lực, nhiên liệu sang các nghề ít xâm hại hơn; hoặc chuyển một số tàu cá sang lĩnh vực khác ngoài khai thác để từng bước cân bằng lại cường lực khai thác với khả năng phục hồi, tái tạo nguồn lợi; từng bước nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả trong sử dụng nguồn lợi; cải thiện môi trường, điều kiện lao động nghỉ ngơi và thu nhập của ngư dân là giải pháp lâu dài và bền vững.

Theo đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 208/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án chuyển đổi một số nghề khai thác hải sản ảnh hưởng đến nguồn lợi và môi trường sinh thái.

Mục tiêu chung của Đề án là chuyển đổi một số nghề khai thác hải sản ảnh hưởng lớn đến nguồn lợi, môi trường, hệ sinh thái sang các nghề khai thác hải sản có ảnh hưởng ít hơn hoặc chuyển một số tàu cá có nghề khai thác hải sản ảnh hưởng lớn đến nguồn lợi, môi trường, hệ sinh thái sang lĩnh vực khác ngoài khai thác để từng bước cân bằng lại cường lực khai thác phù hợp với khả năng phục hồi tái tạo nguồn lợi thủy sản; từng bước nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả đội tàu cá trong khai thác, bảo vệ nguồn lợi; cải thiện môi trường làm việc và đảm bảo 100% ngư dân chuyển đổi nghề có việc làm ổn định, thu nhập bảo đảm cuộc sống sau khi chuyển đổi nghề.

Tầm nhìn đến 2025 là cơ bản hoàn thiện việc chuyển tàu cá làm nghề khai thác hải sản ảnh hưởng lớn đến nguồn lợi hải sản, môi trường, hệ sinh thái của các vùng biển; góp phần bảo vệ nguồn lợi thủy sản, nâng cao hiêu quả quản lý đội tàu cá, ổn định đời sống của ngư dân; tham gia chủ động, có trách nhiệm để phát triển hiệu quả, bền vững ngành khai thác thủy sản.

Cục trưởng Cục Thủy sản Trần Đình Luân nhấn mạnh nhiều khu vực có tiềm năng để chuyển đổi nghề, nhưng hiện nay việc thực hiện vẫn còn nhiều khó khăn, gian nan, dẫu vậy "việc gì có ích cho người dân vẫn phải làm".

67 năm là hành trình khẳng định vị thế của một ngành kinh tế mũi nhọn, nhưng cũng mở ra những yêu cầu phát triển cao hơn, bền vững hơn. Khi định hướng “tăng nuôi trồng, giảm khai thác” ngày càng rõ nét, bài toán đặt ra không chỉ là tăng trưởng mà còn là sinh kế của hàng triệu ngư dân.

Trong quá trình chuyển đổi đó, nông - ngư dân cần được đặt ở vị trí trung tâm của chính sách. Chỉ khi được hỗ trợ kịp thời, có cơ hội chuyển đổi nghề và ổn định cuộc sống, mục tiêu tái cơ cấu ngành mới thực sự hiệu quả.

Từ tư duy “làm chủ” đến khát vọng phát triển, ngành thủy sản Việt Nam đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu "mạnh về biển, giàu lên từ biển" - không chỉ bằng sản lượng, mà bằng chất lượng, giá trị, sự bền vững và vị thế quốc gia trong kỷ nguyên kinh tế biển.

Hồng Thắm (nongnghiepmoitruong.vn)