VBĐN.vn - Những mô hình dân vận sáng tạo của TP.HCM đã giúp ngư dân nâng cao ý thức, chủ động vươn khơi đúng luật và tuân thủ quy định chống khai thác IUU.

Không còn là những “mệnh lệnh” mang tính khẩu hiệu, “cuộc chiến” chống khai thác IUU tại TP.HCM đã thực sự chuyển mình bằng những cách làm nhân văn, thấu tình đạt lý.

Khi chính quyền, lực lượng chấp pháp chọn cách “lắng nghe dân nói, thấu hiểu dân cần” qua từng ly cà phê sáng tại quán cà phê, sân UBND hay bữa sáng ngay tại mạn tàu… cũng là lúc những ngư dân thay đổi tư duy khai thác thủy sản. Họ chủ động vươn khơi đúng luật, xem việc bảo vệ màu cờ sắc áo Tổ quốc là danh dự. Từ đó, công tác chống khai thác IUU tại TP.HCM đạt được nhiều kết quả tốt.

Bước ngoặt tư duy nơi đầu sóng

Nhiều năm nay, các quán nước nhỏ lộng gió ven biển thuộc xã Long Hải lại trở nên rộn ràng, tấp nập hơn thường lệ. Đây là những nơi thường được chọn để chính quyền, quân và ngư dân nói chuyện về "nút thắt" lớn của ngành thủy sản: “thẻ vàng” IUU.

Không bàn ghế sang trọng, không có những bài phát biểu được soạn sẵn dài dòng, các chiến sĩ Biên phòng, cán bộ Chi cục Thủy sản cùng lãnh đạo chính quyền địa phương ngồi quây quần cùng những chủ tàu, thuyền trưởng trước những chuyến biển dài ngày.

Mô hình “Cà phê sáng cùng ngư dân” và “Ăn sáng cùng ngư dân” đã trở thành một "đặc sản" dân vận độc đáo trong chiến dịch chống khai thác IUU trên địa bàn thành phố. Hàng trăm chương trình đã được các địa phương, các lực lượng tổ chức nhằm tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho bà con ngư dân.

Lật giở từng trang cuốn nhật ký khai thác hải sản được ghi chép cẩn thận, rõ ràng từng tọa độ thả lưới, lão ngư Nguyễn Văn Hai (58 tuổi, xã Long Hải) cười khà khà, nhấp một ngụm cà phê rồi kể:

"Nói thiệt với mấy chú, hồi trước nghe đến cụm từ 'luật IUU' hay 'thẻ vàng', tụi tui thấy nó mông lung và xa vời dữ lắm, cứ nghĩ đó là việc vĩ mô của mấy ông nhà nước. Mình đi biển bao đời nay, thấy cá là bủa lưới chứ đâu nghĩ sâu xa.

Nhưng từ ngày được nghe giải thích cặn kẽ rằng nếu bị EC phạt 'thẻ đỏ', con cá mình đánh bắt được sẽ bị cấm cửa, giá hải sản trong nước sẽ rớt thê thảm, lúc đó người chịu thiệt hại đầu tiên và nặng nề nhất chính là gia đình mình chứ ai. Nghe thấm cái bụng, tụi tui bảo nhau: Từ nay phải đi biển cho trúng luật", ông Hai cười lớn.

Cái hay của mô hình này là việc "mềm hóa" những điều khoản pháp lý nặng tính kỹ thuật thành những câu chuyện đời thường, dễ nghe, dễ hiểu. Các địa phương, lực lượng đã chủ động tìm đến tận bến bãi, lên từng mạn tàu để nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và tháo gỡ kịp thời những vướng mắc cho bà con.

Bên cạnh đó, những "Phiên tòa giả định" tái hiện sinh động các vụ án sai phạm hành chính, hình sự trên biển, hay những buổi tọa đàm pháp luật trực quan đã giúp ngư dân nhận thức rõ ràng về ranh giới chủ quyền và hệ lụy của việc đánh bắt trái phép.

Theo Ban Chỉ đạo chống khai thác IUU TP.HCM, nhờ việc đổi mới phương thức tuyên truyền, kết hợp linh hoạt giữa phát tờ rơi trực tiếp và đưa tin trên các nền tảng mạng xã hội, ý thức tôn trọng pháp luật của ngư dân đã có bước chuyển biến mang tính bứt phá. Nhờ đó, từ đầu năm 2026 đến nay, toàn thành phố không còn tàu cá nào vi phạm vùng biển nước ngoài bị nước ngoài bắt giữ.

Tuy nhiên, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Bùi Minh Thạnh chỉ đạo, cần “nâng cấp” mô hình này để đạt hiệu quả hơn. Cụ thể, đối tượng cần được tuyên truyền sâu rộng hơn trong giai đoạn tới là chủ tàu và thuyền trưởng. Đây chính là nhân tố quyết định việc chấp hành quy định khai thác đúng luật.

Khi việc tuân thủ pháp luật là danh dự

Sự tự giác của ngư dân TP.HCM đang được hiện thực hóa bằng hành động cụ thể thông qua tinh thần trách nhiệm khi thực hiện các quy trình hành chính nghề cá.

Trước đây, việc ghi chép nhật ký khai thác từng ngày, duy trì thiết bị giám sát hành trình (VMS) hoạt động liên tục hay thực hiện thủ tục khai báo xuất nhập bến thường bị một số chủ tàu xem là phiền hà, tốn thời gian. Giờ đây, những quy định nghiêm ngặt ấy đã trở thành thói quen ăn sâu vào tiềm thức, thành "luật bất thành văn" trước khi nổ máy cho tàu rời bờ.

Tại trạm kiểm soát biên phòng và các cảng cá lớn, những tài công, thuyền trưởng chủ động cầm điện thoại thông minh để khai báo thủ tục qua Hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản điện tử (eCDT) đã trở nên quen thuộc.

Từ đầu năm 2026 đến ngày 5/6/2026, các tổ chức quản lý cảng cá và trạm kiểm soát biên phòng đã kiểm tra, kiểm soát tổng cộng 15.869 lượt tàu cá khai báo thủ tục trên hệ thống eCDT, bao gồm 7.594 lượt tàu cập cảng và 8.275 lượt tàu rời cảng bốc dỡ hải sản.

Tính đến mốc thời gian này, toàn thành phố có 4.445 tàu cá được đưa vào sổ bộ quản lý, cập nhật 100% vào cơ sở dữ liệu quốc gia. Số lượng tàu cá được cấp phép khai thác thủy sản đã tăng vượt bậc lên 4.283 tàu, đạt tỷ lệ 96,36%.

Vừa chỉ đạo bạn thuyền bốc dỡ hơn 10 tấn cá nục, cá ngừ tươi rói lên bến cảng, thuyền trưởng Trần Minh Tâm (xã Long Hải) vừa hồ hởi chia sẻ: “Bây giờ tụi tui khỏe lắm, đi biển hay về bờ đều khai báo qua điện tử eCDT hết, rất minh bạch và nhanh chóng. Mình làm ăn đàng hoàng, cá đánh bắt được có nguồn gốc rõ ràng, lưu trữ hồ sơ khoa học thì doanh nghiệp họ thu mua mới được giá cao”.

Anh Tâm cho hay, đối với máy định vị VMS trên tàu, anh giữ cho hoạt động suốt chuyến biển, không dám lơ là. “Đó không chỉ là tuân thủ luật pháp để nhà nước gỡ thẻ vàng và là cái phao cứu sinh của anh em bạn thuyền. Giữa trùng khơi, có thiết bị kết nối thì ở đất liền luôn nhìn thấy mình, có mệnh hệ gì là các lực lượng ứng cứu được ngay", anh Tâm chia sẻ.

6 tháng đầu năm 2026, công tác chống khai thác IUU được triển khai nỗ lực, đồng bộ, bài bản và quyết tâm chính trị cao nhất, từ Trung ương đến từng thôn, ấp tại các xã, phường ven biển ở TP.HCM.

Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Bùi Minh Thạnh khẳng định: Sự đồng lòng, tự giác của bà con ngư dân chính là thắng lợi lớn nhất, mang tính bản lề của TP.HCM trong thời gian qua. Ngư dân đã không còn tâm lý đối phó, họ đã thực sự xem mình là chủ thể, những người đi đầu trong chiến dịch gỡ cảnh báo 'thẻ vàng' của EC.

Lê Bình (nongnghiepmoitruong.vn)